CỐT TRUYỆN PHÂN MẢNH TRONG TÁC PHẨM "THIÊN SỨ" CỦA PHẠM THỊ HOÀI

Trong bài luận bàn về Cốt truyện trong tự sự, nhà nghiên cứu Lê Huy Bắc khẳng định: “Cuộc phiêu lưu của cốt truyện sẽ không bao giờ có hồi kết”. Và đúng như vậy, việc nghiên cứu cốt truyện đã xuất hiện từ thời cổ đại bởi triết gia Aristote trong công trình Nghệ thuật thi ca, đặt nền móng về kết cấu ba phần đầu, giữa và kết. Về sau, lý luận về cốt truyện được các nhà nghiên cứu vào thế kỷ 19 phát triển thành cốt truyện kịch tính tập trung vào xung đột, bao gồm năm phần: trình bày, thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút. Sang thế kỷ 20, sự chặt chẽ trong cốt truyện lần lượt bị tháo tung ra và được phát triển thành kiểu cốt truyện trữ tình, đi sâu vào thế giới nội tâm và quay về với bản thể mà sự kịch tính dần nhòe mờ, nhường chỗ cho ý thức bản ngã, ý thức hỗn loạn trong thế giới nhỏ bé của cái tôi. Từ đó, cốt truyện dần phá vỡ bản chất “chặt chẽ” vốn có mà thêm vào đó sự “lỏng lẻo” tồn tại ngay chính bên trong bản chất vốn cố hữu đó. Và cốt truyện phân mảnh là một trong những kiểu cốt truyện tiêu biểu cho xu hướng nới lỏng đó.

Cốt truyện phân mảnh lấy hướng từ tư duy hội họa lập thể. Nếu như cốt truyện cổ điển đề cao bản chất “chặt chẽ” thì ở đây, cốt truyện bị nghiền nát thành những mảnh vỡ vụn về cả thời gian, không gian trần thuật. Lúc này, kết cấu câu chuyện không đi theo cốt truyện nhân quả cổ điển mà chính cốt truyện phân mảnh đã đẩy vị thế “cốt truyện” thành hàng thứ yếu, mà thay vào đó là đề cao tài năng tự sự của người kể chuyện và khả năng dấn thân vào thế giới tự sự của độc giả. Cũng chính sự cách tân vượt bậc về tư duy và quan niệm, việc sử dụng cốt truyện này mở rộng những khoảng hở, chiêu mộ những người chơi vào lấp đầy, sắp xếp các mảnh ghép nhằm thu về những thông điệp sâu sắc từ tác phẩm.

Bàn về Thiên sứ của Phạm Thị Hoài, cốt truyện được lắp ghép bởi 20 mảnh vụn khác nhau. Toàn bộ câu chuyện được phân chia thành mỗi chương được đánh số theo thứ tự, được đặt một tên riêng ứng với câu chuyện được kể độc lập theo thứ tự: Cửa sổ, Mưa, Bé Hon, Chủ nhật, Tủ sách, Chuyển động Brown, Biến cố, Mô hình 1, Không đề, Lễ cầu hôn, Đám cưới, Ván bài, Thơ Ph, Mô hình, Người đàn bà công dân, Nhật ký chị Hằng, Hành trình Megellan, Hóa thân của Homo-a hay chuyện có thật về chú vịt con xấu xí. Nhìn qua hai mươi chương, hai mươi câu chuyện là hai mươi lát cắt được chộp lấy trong một chuỗi của cuộc đời bất tận được nhân vật Hoài quan sát, kể lại. Với kiểu phân mảnh cốt truyện, nhân vật Hoài liên tục chuyển dịch thời gian và không gian khiến cho câu chuyên và các sự kiện ở mỗi chương khó được xác định.

Đầu tiên là thời gian phi tuyến tính, chính sự vụn vỡ của cốt truyện, thời gian trần thuật trở nên rối rắm, hỗn độn đến mức độc giả không thể xác định những câu chuyện nào, sự kiện nào diễn ra trước, diễn ra sau. Chẳng hạn ở chương 1-Cửa sổ, Hoài nhìn nhận thế giới, phân đôi loại người Homo-a (người biết yêu thương) và Homo-z (kẻ không biết yêu thương) qua đôi mắt của cô gái nhỏ 14 tuổi. Đến chương 2-Mưa, vào một mùa mưa tháng 7, tháng 8 của năm nào đó, Hoài lại nhớ về những kí ức thuở mười tuổi. Ở chương 3 –Bé Hon, chính Hoài cũng khẳng định: “Nó không có tuổi, khó lòng hình dung nó già hơn hay trẻ hơn. Nó đến, rồi đi, như một thiên sứ pha lê ghé trần gian nhân cuộc dạo chơi miên viễn”. Một câu nhận định mơ màng về khoảng thời gian bé Hon sống ở cõi trần, em đến và đi như trong một giấc mộng, không một khoảnh khắc có thể níu giữ, mà em chỉ còn tồn tại trong tâm thức nhạy cảm của Hoài. Nhưng đến chương 4-Chủ nhật, vào một ngày chủ nhật nào đó của năm 14 tuổi, Hoài đã quyết định khước trở thành người lớn. Sau lễ rửa tội 5 tiếng đồng hồ, Hoài đã chặn đứng thời gian sinh học của bản thân, và kể từ đó, Hoài không bao giờ lớn được nữa. Em sẽ mãi ở độ tuổi 14 chập chững với đôi mắt tỏ vẻ ngây thơ, sáng trong trước cuộc đời. Và ngược lại, chị Hằng – chị em sinh đôi với Hoài sinh trước một phút, một người phụ nữ xinh đẹp đến kì lạ ở tuổi 29 lại hiện lên ở cuối tác phẩm. Một sự lắp nối kì lạ. Và đến chương 6-Chuyển động Brown lại chảy ngược thời gian về khoảng thời gian hai chị em Hằng và Hoài ở độ tuổi 14. Như vậy cho thấy, ngay từ đầu, 20 chương truyện là những mảnh ghép hỗn loạn về thời gian. Đặc biệt chính hành động khước tự được trưởng thành của Hoài, mạch trần thuật qua lời tự thuật của một cô bé mãi ở tuổi 14 đã khiến cho độc giả cũng bị xao lãng qua việc xác định thời gian. Ngược lại, hẳn chính Hoài cũng đo đếm thời gian qua thời gian trưởng thành của chị Hằng. Như vậy, mạch thời gian ẩn hiện thông qua một nhân vật khác khiến độc giả phải theo dõi hết sức chú tâm.

Ngoài việc dịch chuyển thời gian, kết cấu phân mảnh cũng dịch chuyển và tạo lập nên không gian trần thuật trong tác phẩm. Thông thường, kết cấu mảnh ghép thường được các tác giả đập vỡ hoàn toàn không gian trần thuật biến nó trở thành phi trung tâm, khiến nhân vật dịch chuyển quá nhiều địa điểm và tạo nên sự nhiễu loạn trong vị trí nhân vật. Nhưng trong tác phẩm, Phạm Thị Hoài lại phần lớn tập trung vào khung cửa sổ và căn nhà nhỏ.

Ngay mở đầu tác phẩm, Hoài đã mô tả lại không gian bao quanh cuộc đời em: “Nhà độc 1 phòng, 16 mét vuông gạch men nâu; phòng độc 1 cửa sổ, lỗ thủng hình chữ nhật lúc thì màu xanh, lúc thì vàng óng, lắm khi xám xịt, đóng khung lên thế giới men nâu của tôi. 400 ô vuông nâu và 1 khuôn chữ nhật biến ảo, xoay như xoay rubic”. Một không gian như đóng hộp hiện lên, nhỏ bé, chật hẹp. Căn phòng “400 ô vuông” được Hoài nhắc đi nhắc lại nhiều lần, chính những nền nhà trong mắt em cũng là những mảnh ghép, nó biến ảo không ngừng trong hộp không gian chán chường ấy. Hoài gắn bó với khung cửa sổ hơn ai hết, thói quen đứng trước cửa sổ và quan sát mọi vật, mọi việc, mọi người đã trở thành thói quen cố hữu mà từ ô cửa này, thế giới quan của được định hình, phóng chiếu ra ngoài kia và tạo lập nên bảng phân loại các giá trị người. Xuyên suốt 20 chương truyện, căn phòng 400 ô vuông và khung cửa sổ luôn gắn chặt với cuộc sống và thế giới quan của Hoài. Nó bao trùm lấy em, em cũng chẳng bao giờ từ chối. Em bằng lòng, kiên nhẫn, chấp nhận cuộn mình trong căn phòng chật hẹp tù túng đó một mình, và hầu như, Hoài luôn cô độc hiện diện ở căn phòng 400 ô vuông và bậu cửa sổ đó. Mãi đến cuối truyện, tưởng như cuộc đời của gia đình Hoài sẽ bước sang một chương thịnh vượng mới, được sống trong một ngôi nhà biệt thự sang trọng mới thì anh Hạc lại sa cơ lỡ vận. Mọi mơ mộng, tương lai về một không gian tươi sáng mới bị vùi lấp bởi hiện thực. Hoài tiếp tục lẳng lặng ẩn mình trong căn phòng 400 ô vuông và bậu sửa hoen rỉ ấy, tiếp tục dõi theo cuộc đời.

Trái ngược với không gian tù túng, đóng hộp của căn phòng, Hoài cũng dẫn dắt ta đến những chốn ồn ã khác, bát nháo và tràn ngập Homo-z. Đó là những không gian tràn ngập sự chen lấn hỗn độn ở máy nước công cộng (chương 4-Chủ nhật). Nó tạo nên dấu ấn kinh hoàng trong tâm thức của một cô bé nhạy cảm 14 tuổi về thế giới đồng loại:

“Người ta tranh giành, chửi rủa, bới móc, mạt sát nhau để trở nên sạch sẽ. Người ta dọn mình cho lễ tẩy rửa bằng cách xả văng mạng những ô uế chất chứa trong lòng lên đầu kẻ khác, cảm giác phi thẩm mỹ ở các quá trình dị hóa, nghi lễ trở thành một trào lưu, đám tín đồ thành tâm chỉ còn là 1 biển sóng Z có khả năng nuốt chửng hết thảy, nhấn chìm hết thảy”.

Từ đây, em khước từ đám đông, em từ chối trưởng thành, từ chối trở thành người lớn mà cuộn tròn vào giấc ngủ bào thai. Từ một không gian hỗn loạn với đa dạng những sắc thái ghê người, có cay cú, ích kỷ, tàn nhẫn,…cùng những hành động phi thẩm mỹ đã khiến cho Hoài thu mình và cuộn trào vào một không gian mang tính cô độc nhất thế gian, bào thai, nơi chỉ dung chứa mỗi em, tuyệt đối, bất khả xâm phạm. Hay đến với một không gian khác, một căn gác xép chật hẹp, u tối, đầy những người, mù mịt hương khói và sặc sụa đủ thứ mùi, đó là nơi giết chết sự sống và đánh đổi bằng cả những cơ hội của cuộc đời, chị Hằng uống thuốc phá thai, thứ thuốc nhờ nhợ được mua từ cái nơi ô tạp như địa ngục trần gian ấy. Sự hỗn loạn, dẫm đạp, tranh chấp nhau trong hội kén rể (chương 12-Lễ cầu hôn), tấn trò phi lý từ việc đánh ghen hỗn loạn đến việc cướp dâu và kết thúc bằng đám cưới mỹ mãn, chỉ trong một buổi lễ, bao nhiêu trò hề lố bịch của cuộc đời đều thoắt đến thoắt đi. Ngay cả những ván bài (chương 14-Ván bài), nó thế chấp và đánh đổi cả gia sản cho đến tình yêu, tất cả đều nhẹ bẫng như những lá bài. Để rồi người giàu sang, kẻ mạc vận chỉ trong phút chốc. Tất cả những không gian đầy rẫy những người qua đôi mắt của Hoài luôn kỳ lạ đến khó hiểu. Con người xít gần nhau luôn thể hiện sự rồ dại, mất bình tĩnh, ích kỷ lên ngôi và không khí sẽ lại bị khuấy động đến mức hỗn độn.

Bên cạnh những không gian mở, không gian khép kín, truyện còn được thổi một lớp sương huyễn hoặc lên không gian của tác phẩm, khiến không gian đậm đà hơi thở huyền ảo của một thế giới đan xen giữa thực và ảo. Đầu tiên là chi tiết “bộ đồ lót của mẹ đẫm sương bị bỏ quên qua đêm ngoài trời…không lâu sau, mẹ mang thai”. Motip này gợi nhớ truyện cổ tích về sự ra đời kì lạ, chẳng hạn như Sự tích Sọ dừa, người mẹ uống nước mưa sau đó mang thai; Truyền thuyết Thánh Gióng, người mẹ ướm chân vào vết chân lạ liền mang thai,… Sự ra đời của bé Hon cũng từ sự kiện thần kì này. Vì thế, ngay từ khi bé Hon được sinh ra, không khí xung quanh em mang bầu không khí huyền ảo, kì diệu đến kỳ lạ. Ngay cả khi bé Hon ra đi, em cũng biến mất như một thiên thần đầy dịu dàng, tinh tươm, không vướng bận. Từ đó, kể từ khi bé Hon chào đời, không gian truyện đậm tính huyền ảo.

Tiếp đến, lễ rửa tội được Hoài thực hiện vào năm 14 tuổi, làm gợi nhớ đến lễ trưởng thành khi thanh tẩy mình trong nước, thì ngược lại “lễ rửa tội” của Hoài lại với mục đích khước từ việc trở thành người lớn. Chính việc tạo dựng không gian lễ nghi đã thổi vào lớp sương huyễn hoặc, huyền bí của các hủ tục dân gian xưa. Và ngay cả việc kén rể của cô chị Hằng, người đẹp đến mức kinh ngạc, hội kén rễ cũng là một trong những lễ nghi xa xưa trong dân gian ta, nay lại được tái hiện trong chính đời sống hiện đại. Cũng chính sự vay mượn những motip cổ tích, huyền thoại, truyền thuyết dân gian, không gian trong tác phẩm phần nào làm sống động cuộc sống hơn với những bản sắc dân tộc và những tư tưởng thuần bản địa.

Như vậy, ngay cả trong không gian trần thuật, nhân vật Hoài luôn thể hiện sự giằng co về sự hiện diện của mình qua hai không gian mở, đầy rẫy người và không gian khép kín, sự cô độc của bản thân. Qua chính việc tạo lập, di chuyển không gian trần thuật, người kể chuyện đã phần nào khắc họa được hình tượng con người cô đơn sống trong một thế giới hỗn mang đầy sự khủng hoảng, tha hóa của chính người trần thuật và thông qua không gian nghệ thuật, chúng dung chứa được phần nào những mảnh ghép về những hiện trạng xã hội và một loạt những con người không mặt tồn sinh trong xã hội đó.

Suy cho cùng, cốt truyện phân mảnh được các nhà văn cố ý đập vỡ, xáo trộn nhằm tạo nên một cuộc chơi thật sự cho người đọc. Đặc biệt, những tác phẩm mang tính giải thiêng cái chính thống như Thiên sứ thì tiếng gọi của trò chơi được xướng lên, lúc này trò chơi trở thành một hình thức để tỏ bày cái nghiêm túc thông qua sự giễu nhại. Việc của nhà văn là nghiền nát cốt truyện, việc của độc giả là tham gia xây dựng nên kết cấu truyện bằng việc lắp ghép các mảnh vỡ thành một chỉnh thể. Tách riêng chúng, cốt truyện phân tác, lỏng lẻo và phi lý. Nhưng sắp chúng lại, ta được một kết cấu logic đến kỳ lạ. Sự hỗn độn về hình thức tuy tạo sự khó nắm bắt với người đọc, tuy thế, chính kết cấu phân mảnh và lắp ghép các vết nứt giúp kích thích tư duy sáng tạo ở người đọc.

Việc tiếp cận các tác phẩm với cốt truyện phân mảnh không dễ dàng, nhưng việc tự mình sắp xếp, lắp vào một khoảng trống mỗi một mảnh vỡ cũng chính là lúc sự giác ngộ về những đổ vỡ trên bề mặt xã hội và còn là sự đổ vỡ ngay trong chính tâm hồn của mỗi con người. Mỗi câu chuyện là một góc khuất, mỗi câu chuyện là một sự đánh đổi, mất mát. Tất cả gom góp và phục dựng lại một xã hội bệ rạc mà những con người thời đại đã phải đối diện: Chuyện kể về một cô bé ở tuổi 14 đã khước từ sự trưởng thành trước sự chứng kiến của một xã hội hỗn loạn với muôn vàn mảnh vỡ mà đến cuối cùng, sự khước từ của cô cũng bị cuộc đời từ chối, cô trở thành một chị Hằng lộng lẫy thứ hai. Liệu cô có trở nên bất hạnh và lạc lối như chị? Một viễn cảnh bỏ ngỏ mà nó được dành cho độc giả.

Hạ Du