"CHIẾN TRANH VÀ HÒA BÌNH" - GIỮA ĐÔI BỜ CUỘC SỐNG

Nhà văn Vladimir Nabokov từng nhận định rằng, với Lev Tolstoy, chỉ hai chủ đề mà ông cho là đáng viết – đó là cuộc sống và cái chết (1). Mở đầu sự nghiệp văn chương với tác phẩm “Thời thơ ấu” vào năm 1852 cho đến tác phẩm cuối cùng “Phục Sinh” được xuất bản vào năm 1899, Tolstoy đã vạch rõ con đường tìm lẽ sống và lí giải những ý nghĩa bên trong cuộc sống đó.

Mang trên mình nhiều lời tán tụng và những danh xưng bậc nhất nước Nga, ấy thế lí tưởng của ông trên lĩnh vực văn chương lại tương đối dễ nhận thấy. Chúng ta không nói rằng văn chương của ông đơn giản và dễ đọc, ngược lại, mỗi một tác phẩm là cả một thế giới, hàng trăm nhân vật cùng nhau trải qua hàng thập kỷ, hàng trăm tính cách xen lẫn với sự hỗn độn của tư tưởng, tôn giáo, chính trị. Nhưng chung quy lại, phải công nhận rằng hai chủ đề lớn mà ông luôn quan tâm, đề cập đến: Đó là cuộc sống và cái chết. Nhắc đến đây, chúng ta sẽ nhớ đến Chiến tranh và hòa bình, một tác phẩm tầm vóc cả về giá trị lẫn danh tiếng. Và hơn thế, đó cũng là lúc Lev Tolstoy được thế giới công nhận trên hành trình đi tìm câu trả lời đích thực về cuộc sống của mình.

Chiến tranh và hòa bình được xem là cuốn tiểu thuyết sử thi tầm cỡ được khởi thảo từ năm 1863 và hoàn thành năm 1869. Dư chấn của tác phẩm không chỉ dừng lại ở thời điểm ra mắt vào cuối thế kỉ XIX mà người đời sau còn vinh danh nó là kiệt tác của thế giới. Cũng từ đó, Lev Tolstoy đã khẳng định được danh xưng “Con sư tử kiêu hùng” của nền văn học Nga trên bầu trời văn chương thế giới. Chiến tranh và hòa bình không chỉ bàn riêng về giá trị của tác phẩm, mà thật sự, nó là một cuốn tiểu thuyết đồ sộ lên đến cả nghìn trang. Hàng trăm nhân vật với những con người trải qua những mẩu chuyện và thử thách khác nhau, cho nên chẳng dễ gì ta có thể tóm tắt cốt truyện mà mong có thể thấy được toàn bộ điều tinh vi nhất cho đến điều vĩ mô nhất trong tác phẩm. Vì thế, cách mô tả đơn giản nhất về Chiến tranh và hòa bình là “chẻ đôi” chính tên của tác phẩm, và ta sẽ thu lại được tính hai mặt hiện hữu ngay trong tựa đề ấy, đơn giản và rõ ràng.

Tác phẩm dựng nên hai bối cảnh diễn ra song song trong xã hội, một không gian máu lửa ở tiền tuyến với hai cuộc chiến tranh tầm cỡ trong lịch sử vào năm 1805 – 1807 cho đến cuộc chiến vệ quốc năm 1812 và đặt cạnh đó là một không gian yên bình, xa hoa của giới quý tộc ở hậu phương. Câu chuyện xoay quanh cuộc sống quý tộc của hai chàng trai trẻ Andrei Nicolaievich Bolkonsky (gọi tắt là Andrey) – vị công tước thông minh, ngay thẳng và chàng Pierre Kirilovich Bezoukhov (gọi tắt là Piotr) – vị bá tước chơi bời và nhu nhược. Hai chàng trai với những tính cách khác nhau, nếp sống khác nhau và tư tưởng cũng khác nhau nhưng kì lạ là họ lại rất mực trân trọng, quý mến nhau. Bởi sở dĩ, cả hai người đều là những chàng trai trung thực trong giới quý tộc xảo trá và họ luôn khao khát nhìn thấy ý nghĩa về lẽ sống đích thực như bản tính của họ. Và rồi với những hướng đi riêng, cả hai đều dấn thân vào con đường đi tìm lẽ sống của riêng mình. Andrey quyết nhập ngũ với hy vọng tìm được lẽ sống nơi chiến trường và ngược lại, Piotr vẫn ở lại Saint Petersburg và tiếp tục cuộc sống phóng đãng của mình cho đến khi bị trục xuất và trở về cố đô Moskva. Suốt cuộc hành trình của hai chàng trai là những mâu thuẫn, khó khăn và những mối bận tâm riêng của hai thế giới, nhưng điều giống nhau duy nhất ở họ là cả hai cùng đi tìm một câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống.

1. Viễn cảnh hai mặt trong xã hội

Mở đầu tác phẩm, Lev Tolstoy dẫn chúng ta đến viếng thăm căn phòng tiếp tân của phu nhân Anna Pavlovna Serer, một mô hình thu nhỏ của giới thượng lưu hình thức và tẻ nhạt. Tại đây, bọn quý tộc luôn nịnh bợ nhau bởi những lời khen vô nghĩa, họ kháo nhau về bao viễn cảnh chính sự thời cuộc, những mưu đồ bất chính, những tư tưởng bạo động và sự bợ đỡ danh vọng. Ngay tại đó, bọn họ nhắc đến cuộc chiến tranh của Napoléon I và những cuộc chiến sắp xảy ra. Lạ lùng thay, đứng giữa cuộc chiến sắp sửa đến ấy, không gian trong căn phòng vẫn vẻ như yên bình lạ thường, tiếng cười nói nô nức, tiếng đàn nhạc du dương cùng những lề lối máy móc xem đó như những câu chuyện đời thường khiến cho không gian quý tộc bấy giờ như dửng dưng, tách biệt với những cuộc chiến tranh thảm khốc.

Cũng chính phòng tiếp tân này, xen giữa đám người thượng lưu trụy lạc ấy, ta vẫn còn bắt gặp một vài cá nhân khác biệt. Ngay khi Andrey Bolkonski bước vào căn phòng khách, “Người ta thấy rõ rằng không những chàng đã quen hết các nhân vật phòng khách, mà họ còn làm cho chàng chán ngấy đến nỗi nhìn mặt họ hay nghe họ nói chàng đều bực mình. Mà trong số tất cả những người ở đây thì hình như người vợ xinh xắn của chàng lại làm cho chàng chán ngấy hơn cả.”(Quyển 1, chương 3) Đứng trước những gương mặt giả dối và lối tiệc tùng trác táng, chàng liền khó chịu và chỉ muốn thực hiện xong những lễ nghi hình thức đó. Hay ta trông thấy Piotr lần đầu tiên tham dự buổi tiếp tân của người Nga, chàng ta cảm thấy mọi thứ trong căn phòng đều quá mới mẻ và bỡ ngỡ, đôi mắt chàng cũng không giấu nổi sự thật thà hiếm có trong giới quý tộc này: “mắt chàng cứ đưa nhìn khắp bốn phía, háo hức như mất một đứa trẻ con trong một gian hàng bán đồ chơi. Chàng luôn sợ bỏ lỡ mất một câu chuyện lý thú mà chàng có thể nghe được.”(Quyển 1, chương 2) Bỗng nhiên, ta lại cảm nhận được sự hiện hữu của hai mặt trái ngược đang diễn ra trong cùng một căn phòng, một bên là không gian an bình, sung túc và vui vẻ của những con người quý tộc ở hậu phương trong khi ngoài đó, sự hoang mang, lo sợ ở chiến trường cho những cuộc chiến sắp xảy đến ngày càng gấp rút. Ngay cả chính những con người trong căn phòng khách, ta vẫn thấy bóng dáng ngay thẳng của những con người biết nhận thức như Andrey và Piotr với đám quý tộc còn lại. Cả hai người họ đều vùng vẫy trong thế giới của quý tộc, luôn đặt câu hỏi về lẽ sống của chính mình và luôn cho mình sự lựa chọn cách sống để tìm đến ngọn nguồn lời lí giải đó.

“Công tước Andrey nhìn chàng với cặp mắt hiền từ. Nhưng trong cái nhìn thân mật và dịu dàng ấy vẫn có thể thấy rõ chàng có ý thức rằng mình hơn hẳn bạn:

- Tôi quý cậu nhất vì trong giới thượng lưu của ta, cậu là người duy nhất còn sống. […] Cậu ở đâu cũng tốt, duy chỉ có một điều: cậu phải thôi không được đến nhà bọn Kuraghin và sống cái lối sống ấy nữa. Cái đó không thích hợp với cậu đâu! Tất cả những trò chè chén, những lối sinh hoạt kỵ binh ấy, tất cả…”(Quyển 1, chương 6)

Nhưng, như một sự sắp đặt của số phận, chính hai con người đứng cùng một chiến tuyến ấy lại tìm đến hai con đường khác dẫn đến hai viễn cảnh khác nhau trong cùng một xã hội. Andrey quyết dấn thân nơi sa trường để tìm thấy vị thế thực sự của mình cùng với lí tưởng sống, trong khi Piotr lại vẫn sẽ ở Saint Petersburg và tìm kiếm một nơi nào đó để mình thuộc về. Chính sự tiến triển của đôi bạn, tính hai mặt của cuộc sống dần được mở rộng và hiện rõ lên: từ chính lớp nhân vật Andrey chính trực và Piotr nhu nhược; Ellen xinh đẹp, độc ác và Natasha tốt bụng, phóng khoáng; Alexandre I trong danh nghĩa vệ quốc và Napoléon xâm lăng tổ quốc cho đến những cặp bản chất đối lập hằng tồn tại trong cuộc đời đều hiện lên rõ ràng: thiện – ác; tốt – xấu; sống – chết và viễn cảnh rộng lớn nhất, chiến tranh – hòa bình.

Như vậy, ngay từ đầu độc giả đã có thể thấy được tính hai mặt hiện hữu ngay tên tác phẩm. Sự đối lập to lớn nhất và cũng là nơi chứa đựng, sản sinh nên các mặt tương phản khác trong chính không gian, tính cách, bản chất cuộc sống và trong cả lí tưởng của con người. Tất cả đều chứa đựng trong hai mặt tương phản lớn nhất, là hoàn cảnh chiến tranh và khát khao sự hòa bình.

2. Những bước chân song hành cùng cái chết

Trước hai bức tranh một sáng một tối được dựng lên trong cùng một xã hội, nơi tiền tuyến máu lửa và khung cảnh phòng tiếp tân nhộn nhịp của giới quý tộc, thật khó để tìm thấy sự đồng điệu nào. Tuy vậy, dù cho những con người sống ở hai bờ cuộc sống khác nhau, với không khí khác nhau, lối sống khác nhau và cả những khó khăn và mối bận tâm khác nhau thì hiện hữu về “cái chết” trong cuộc sống luôn là điều họ cảm nhận rõ ràng nhất.

Chiến tranh hiểu theo nghĩa đen luôn là biểu tượng cho sự chết chóc, thương vong và nỗi mất mát, trong khi chính chiến trường là nơi con người đối diện trực tiếp với nó. Tính đến trận Austerlitz(2), số thương vong của quân Liên minh Nga Áo lên đến 27 nghìn binh sĩ, một số liệu thống kê thật tàn nhẫn. Đáng tiếc hơn cả, tất cả cái chết đều trở nên vô nghĩa vì bản chất mơ hồ của chính cuộc chiến này.

Ngay trong việc tái hiện lại hai cột mốc lịch sử từ năm 1805 đến năm 1807 (hay được gọi là cuộc chiến tranh “sương mù”) và năm 1812 (hay còn được gọi là cuộc chiến tranh vệ quốc) Tolstoy cũng cho thấy sự tương phản gay gắt giữa ý nghĩa và lí tưởng của chính ông và nhân dân Nga trước hai cuộc chiến. Nếu như nhân vật Andrey lần đầu tham gia cuộc chiến tranh vào năm 1805 và nhận lấy sự thất vọng của mình về một cuộc chiến tranh vô nghĩa, ngay cả khi anh còn không biết mình chiến đấu vì điều gì, vì lí tưởng gì mà chỉ bất lực đắm mình trong lớp sương mù “đục như biển sữa”. Và chỉ cần “một giọng người hoảng hốt mà ngây dại cách công tước Andrey hai bước kêu to:

- Thôi bỏ mẹ rồi, anh em ơi!

Tiếng kêu đó dường như là một mệnh lệnh: Nghe thấy, mọi người đều ùa nhau bỏ chạy.” (Quyển 3, chương 15)

Một sự thất bại thảm hại cả về lí tưởng lẫn cuộc chiến sau trận Austerlitz. Nhưng đến với cuộc chiến tranh vệ quốc vào năm 1812, Tolstoy lại là người hào hứng và đắm chìm lòng yêu nước hơn cả. Ngòi bút của ông đã tạo nên sức sống phi thường cho chính hơi thở cuộc chiến trong tác phẩm và tất cả đều được gửi gắm thông qua sự thỏa mãn của Andrey khi biết được sự hiện hữu đầy ý nghĩa của mình trên chiến trường. Andrey nói với Piotr: “Ở Austerlitz chúng ta chẳng biết chiến đấu để làm gì. Còn ở đây dưới chân người lính là mảnh đất yêu thương của tổ quốc, là mồ mả của cha ông”.

Và nếu ở chiến trường, Nicolas Rostov, Boris Drubetskoy hay Andrei Bolkonsky đều là những con người đối diện trực tiếp và cách gần nhất với cái chết thì Natasha và Pierre Bezoukhov lại được Lev Tolstoy sắp đặt ở nơi hậu phương yên bình. Như đã suy tính, Tolstoy đã khắc họa song song hai viễn cảnh đối lập rất linh hoạt, cuộc sống của giới quý tộc thường ngày với bao sự mất mát và cái chết được thông qua sự mất mát đó, như cái chết của lão Bá tước Bezukhov già yếu hay cái chết đau đớn của nàng Lisa (vợ của Andrey) sau khi sinh đứa con đầu lòng. Và từ đó, ta nhận ra rằng, dù ở đâu đi chăng nữa, ở sa trường đẫm máu hay cuộc sống mưu sinh thường nhật, cái chết vẫn luôn hiện hữu trong cuộc sống. Nó đem đến cho con người ta cảm giác mất mát, đau thương nhưng đôi khi cái chết lại mang đến cho ta bao ý nghĩa và vẻ đẹp thật sự của cuộc sống. Như khi đối diện trước sự hấp hối của Bezoukhov, những tình cảm cha con trong Piotr liền chớm nở, chàng đã rơi nước mắt trong nghẹn ngào, và cũng lần đầu tiên, chàng mới thực sự xem lão Bezoukhov ấy là một người cha. Hay khi Andrey trong cơn mê tỉnh sau vết thương quá nặng ở trận Borodino, trong cơn mê tỉnh chàng mới cảm nhận hoàn toàn sự hạnh phúc: “Phải, tình yêu thương (chàng lại nghĩ một cách sáng suốt hoàn toàn) […]Thương yêu đồng loại, thương yêu kẻ thù của mình. Thương yêu tất cả - thương yêu Thượng đế trong tất cả những sự thể hiện của Người. Có thể thương yêu một người chí thân bằng tình yêu của con người, nhưng chỉ có thể thương yêu một kẻ thù bằng tình yêu của Thượng đế. Chính vì thế mà ta thấy vui sướng khi cảm thấy mình yêu thương người ấy”.(Quyển 11, chương 30) Và cũng trong giây phút ấy, chàng đã nhận ra rằng, rằng mình đã yêu Natasha đến mức nào, một tình yêu tha thiết hòa cùng tình yêu thuần túy với Thượng đế trong cuốn sách Phúc Âm. Vượt qua mọi nỗi đau về thể xác, lúc này chàng chỉ cảm nhận rõ ràng “nỗi vui mừng êm dịu”.

Với Lev Tolstoy, “cái chết” luôn hiện hữu xuyên suốt cuộc sống. Cái chết được mô tả một cách kinh hoàng, đau xót nhưng có lúc chính cái chết ấy lại chứa đựng những ý nghĩa phi thường và sự thức tỉnh những gì đẹp đẽ và chân nguyên nhất trong mỗi con người. Có dữ dội nhưng cũng rất êm dịu, cái chết hóa ra không phải lúc nào cũng đáng sợ, không phải lúc nào cũng là sự kết thúc, mà ngược lại, đôi khi vượt qua cái chết đó lại mở ra những điều mới mẻ khác. Xuyên suốt tác phẩm, từ những cái chết của trận chiến Austerlitz cho đến sự hi sinh của trận Borodino, Lev Tolstoy đã minh chứng những ý nghĩa rất khác cho sự ngã xuống đó. Bỗng nhiên, cái chết trở nên hào hùng và vang dội. Lòng ta cũng trở nên hừng hực một ngọn lửa tự hào và tôn vinh trước những cái chết đầy vinh quang đó.

3. Lời giải đáp: “ý nghĩa của cuộc sống?” – Là cuộc sống.

Mở đầu với một buổi tiếp tân tẻ nhạt, máy móc của giới quý tộc và cuộc chiến tranh vô nghĩa năm 1805, Lev Tolstoy đã mở đầu cuộc hành trình tìm kiếm lẽ sống của Andrey và Piotr ngay sau đêm tiệc và cuộc chiến tranh “sương mù” đang đến gần đó. Một câu hỏi to tướng về cuộc sống được đặt ra, Andrey ở chiến trường, Piotr ở lại thành phố, cả hai đều bắt tay đi tìm câu trả lời cho ý nghĩa của riêng mình. Xuyên suốt chặng đường ấy, cả hai đều chứng kiến bao nghịch cảnh xảy đến trong thế giới của mình và chính họ khi ấy cũng mang trong mình những nỗi đau đớn và những mối bận tâm riêng. Cái chết, sự mất mát, nỗi tuyệt vọng và sự vụn vỡ về lí tưởng của cả Andrey từ cuộc chiến “sương mù” cho đến sự sụp đổ hình mẫu Napoléon của Piotr đã khiến họ cảm nhận sâu sắc hơn về cuộc sống đem lại.

Nhưng rồi, với Andrey chàng ta đã tìm được ý nghĩa sống trong một tình yêu siêu việt với vầng sáng của kinh Phúc m, trong tình yêu thương của Natasha và cả cuộc chiến vệ quốc đầy chính nghĩa vào năm 1812. Vì thế, đó không phải một tình yêu thông thường, mà vượt trên mọi thứ tình yêu nhỏ lẻ, “tình yêu” từ sự chiêm nghiệm của Andrey là một tình yêu to lớn, phổ quát, đó là: “Thương yêu đồng loại, thương yêu kẻ thù của mình. Thương yêu tất cả - thương yêu Thượng đế trong tất cả những sự thể hiện của Người”. (Quyển 11, chương 30). Nhưng với Piotr, câu trả lời khác của cậu lại đến từ một tầng lớp người giản dị và chất phác.

Sau khi chàng tham gia hội Tam điểm, thực hiện cuộc ám sát Napoléon bất thành, chàng đã bị bắt vào tù và gặp được một triết gia nông dân tên Platon, người đã lí giải cho Piotr về ý nghĩa của cuộc sống. Và thật sự, chàng đã cảm nhận trọn vẹn cuộc sống của mình, chàng vui vẻ tự hỏi bản thân: “Nào, thế rồi sao? Ta sẽ làm gì?" Và lập tức, chàng lại tự trả lời: "Chả sao cả. Ta sẽ sống. Chà thích quá!" (Quyển 15, chương 12). Bỗng nhiên, cuộc sống quanh chàng trở nên rõ ràng đến lạ, chàng Piotr ngày nào nay đã vứt đi chiến “viễn kính” của mình, chàng không còn mong nhìn thấy những điều vô tận, vĩ đại nào nữa. “Trước kia chàng tìm Thượng đế trong những mục đích mà chàng tự đặt ra cho mình. Việc đi tìm mục đích ấy chẳng qua là đi tìm Thượng đế” (Quyển 15, chương 12). Nhưng bây giờ chàng không cần đặt ra hay tìm cho mình mục đích nào cả, vì lúc này chàng đã có Thượng đế, chàng đã thực sự tìm thấy một chân lý hết sức đơn giản mà chúng ta vẫn thường lờ đi nó, đó là khi càng nhìn gần cuộc sống bao nhiêu, mọi điều nhỏ nhặt xung quanh ấy cũng đều là cuộc sống, một cuộc sống thực sự.

Kết thúc cuối cùng, Lev Tolstoy đã khép lại một cái kết viên mãn cho các nhân vật, cả Andrey và cả với Piotr. Cả hai đều đã tìm thấy câu trả lời cho câu hỏi lớn nhất của cuộc đời mình. Và họ đã giải phóng, tự do về mặt tâm hồn. Giữa đôi bờ cuộc sống, Lev Tolstoy đã đặt các nhân vật vào trong thảm cảnh kinh hoàng của hai cuộc chiến tranh và song song với đời sống thường nhật. Chính từ đó, sự tương phản, đối lập và biện chứng giữa những nhân vật, hoàn cảnh, không gian và luân lý đã làm nổi bật lên những giá trị về con đường tìm đến ý nghĩa cuộc sống. Và cuối cùng, chính cái chết, tình yêu và niềm tin vào Thượng đế đã giúp độc giả chiêm ngưỡng một cuộc sống huy hoàng, bi tráng đích thực của những con người thời đại sống trong những khoảnh khắc lịch sử thời đại nhưng đến cuối cùng họ vẫn nhận ra vẻ đẹp tuyệt nhiên về cuộc sống.

----------

Chú thích:

1. Lev Nikolayevich Tolstoy, vi.wikipedia.org. Truy xuất từ https://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Nikolayevich_Tolstoy

2. Trận Austerlitz, vi.wikipedia.org. Truy xuất từ https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Austerlitz

Tài liệu tham khảo

Lev Tolstoy, Chiến Tranh Và Hòa Bình, Sachvui.com.

Link: https://sachvui.com/…/chien-tranh-va-hoa-binh-lev-tolstoy.2…