Truy tìm "sự phi lý của cuộc đời" từ Franz Kafka đến Albert Camus

Trải qua nhiều bất ổn về xã hội và tinh thần, tư tưởng về “sự phi lý” đã thật sự chiếm lĩnh hơn nửa thế kỷ 20. Trong đó, rất nhiều học giả đồng ý rằng Franz Kafka là người khởi đầu chủ nghĩa phi lý trong văn chương, đánh dấu sự ra đời của văn học phi lý. Tiếp sau, Albert Camus nối bước phát triển cũng như đồng quan điểm về “sự phi lý của cuộc đời”, cả hai nhà văn đã tạo nên những bước tiến mạnh mẽ khiến văn học phi lý ngày càng được giải mã một cách sâu sắc.

Không phải thế kỉ 20 phi lý mới được biết đến, từ thời cổ đại, các triết gia Hy Lạp đã đã áp dụng phương pháp lập luận vào giả thuyết phi lý để đưa ra lý luận nhận thức của vấn đề. Mãi đến cuối thế kỉ 18, chủ nghĩa phi lý một lần nữa trỗi dậy và được định danh rõ ràng như một chủ nghĩa tiêu biểu. Dẫu vậy, quan niệm “phi lý” khi đó được biết đến nhiều nhất trong lĩnh vực triết học xoay quanh những giới thuyết cao siêu về phạm trù tư duy của con người, vừa khó nắm bắt vừa khó hình dung. Chỉ khi cái phi lý bắt đầu đi vào văn chương vào đầu những năm thế kỷ 20, những phản ứng phủ định, phản kháng của con người trước mọi cớ sự trớ trêu của cuộc đời mới được thể hiện một cách sinh động, rõ ràng, cụ thể về tính bất khả tri của lý tính trước thực tại khó hiểu của thế giới. Không giống với triết học, sự phi lý trong văn học không hề hư vô, bất khả tri mà nhà văn vẫn nhận thức được cái phi lý và truyền tải nó thông qua những tai họa ngẫu nhiên của cuộc đời, những cuộc sống người vô nghĩa, sự suy giảm đạo đức, sự rạn nứt niềm tin của con người trong xã hội hiện đại. Tất cả đều là những hồi chuông được gióng lên nhức nhối trong các tác phẩm văn học phi lý, với sự khởi đầu của nhà văn Tiệp Khắc Franz Kafka.

Sống trong thời đại rối ren của nền pháp trị liên tiếp thất bại, đế chế Áo-Hung tan rã và kéo theo sự hung tàn của chiến tranh thế giới thứ nhất, tâm hồn nhạy cảm của người nghệ sĩ trong Kafka đã sớm nhìn thấy sự u tối, đau buồn, bế tắc và sự vô nghĩa của việc sống trong một cuộc đời như mê lộ. Bộ ba tác phẩm nổi tiếng Vụ án (1925), Lâu đài (1926) và Nước Mỹ (1927) đều nói về cuộc truy tìm vô vọng của nhân vật chính đến một thứ sự thật mà họ chẳng bao giờ đến đích được. Bối cảnh truyện khi lạnh lẽo, ảm đạm khi thì u tối, mờ đục, siêu thoát, chính cái phông màu buồn bã của cảnh vật khiến cho truyện luôn dung chứa một sức nặng sâu thẳm của mọi nỗi đau khổ, bất công của loài người khiến nhân vật trong truyện có mệt mỏi, chán chường, có buông xuôi, mắc kẹt trong chính cuộc sống đó. Kết thúc truyện của Kafka hầu như luôn bi kịch hay bỏ ngỏ. Hình tượng cuối của các nhân vật luôn cho thấy một diện mạo bất lực cùng thái độ vô vọng, dằn xé, bị dày vò trước các sự kiện phi lý bủa vây xung quanh mình.

Lấy ví dụ điển hình là cuốn tiểu thuyết Vụ án (Der Process), nhân vật chính tên Josef K. bị bắt giữ, triệu tập vào mỗi ngày cuối tuần bởi một chính quyền ở xa mà mãi anh không bao giờ tiếp cận được. Xuyên suốt tiểu thuyết, Josef K. không hề biết mình phạm tội gì, mọi người của tòa án cũng vậy. Mãi cho đến cuối truyện (trên thực thế cuốn tiểu thuyết chưa được hoành thành), anh chẳng những không thể truy tìm được hệ thống quan liêu đó mà chính anh dần bị cuốn vào bởi nỗi hối hận, dày vò bởi một tội trạng mình không hề hay biết. Các nhân vật và tiểu thuyết của Kafka luôn cố gắng vùng vẫy, chống trả lại các hiện tượng kỳ lạ đến mức phi lý của tự nhiên, của cuộc đời nhưng cuối cùng họ vẫn bị động và khuất phục trước cái khó hiểu ấy. Vậy phải chăng, đây là lý do cho di nguyện cuối cùng của Kafka khi ông yêu cầu bạn mình hãy đốt bỏ tất cả các trang chữ đầy bi quan này? Nhưng dù là vậy, chính muôn ngàn lớp lan cái phi lý ngẫu nhiên xảy ra trong tác phẩm đã cho thấy được điểm cùng cực, tới hạn về tinh thần, đạo đức của con người trong hiện trạng xã hội bấy giờ.

Đến năm 1942, giai đoạn bùng nổ cuộc chiến tranh thế giới thứ hai, Albert Camus không những công khai tiếp thu cái phi lý của bậc tiền bối Kafka qua cuốn tiểu luận Thần thoại Sisyphus mà ông còn tiếp nối khi khai thác sự phi lý bên trong nội tâm con người và để cho nhân vật của mình nắm lấy quyền chủ động. Có thể kể đến tác phẩm tiêu biểu của ông, Kẻ xa lạ (L'Etranger), tác phẩm mà Camus không phủ nhận sự ảnh hưởng sâu sắc của tác phẩm Vụ án (Der Process) của Kafka nhưng chính ông lại khiến độc giả phải nhận thấy được bản sắc của chính mình trong một tác phẩm tưởng như phái sinh đó.

Trong Kẻ xa lạ, bối cảnh tòa án xét xử và số phận nhân vật chính bị áp bức, ruồng bỏ bởi pháp luật đều được lấy giống với Vụ án của Kafka thì Camus vẫn nhận thức rõ phong cách cá nhân ông khác với tiền bối. Cụ thể, ông cho rằng tiểu thuyết Kafka mang tính tượng trưng và ngụ ngôn, trong khi ông lại thực tế và dựa vào kinh nghiệm của mình. Từ sự khác nhau đó, ta thấy được việc khắc họa cái phi lý từ Kafka đến Camus đã cho thấy sự khác biệt cùng sự chuyển hóa lớn. Tội trạng của Joseph K. là bí mật, Meursault với tội trạng công khai bắn chết người. Joseph chống trả lại luật pháp, Meursault quy phục nó. K. bị tra tấn bởi nỗi đau khổ về tinh thần, Meursault thờ ơ. Phiên tòa xét xử tội trạng của K. không bao giờ bắt đầu, của Meursault lại bị phán xét rất nhanh chóng. Để rồi, K. dằn co trước liên tiếp những điều phi lý trước cuộc đời một cách vô vọng, Meursault lại dễ chịu và hạnh phúc khi anh nhận ra sự khó hiểu của thực tại như một lẽ đương nhiên và chấp nhận sự phi lý giống như cách mà anh cảm thấy xa lạ và lãnh đạm với tất cả mọi thứ của cuộc đời. Hẳn nhiên, anh đã có cái nhìn sâu sắc và sự vượt thoát về tự do trí tuệ, anh cảm thấy nhẹ lòng, bớt cô đơn và trở nên hạnh phúc kể cả khi anh trực diện với sự chết và nhận lấy mọi sự hô hào “thù ghét”.

Qua đó, ta thấy được chặng đường dài từ việc phát hiện, phát triển nó vào văn chương, Kafka khoát lên những câu chuyện vẻ huyền ảo, hoang đường mang tính gợi mở về những phi lý khách quan khiến con người luôn rơi vào thế bị động, sa vào mê lộ cho đến cùng kiệt cả thể xác lẫn tinh thần. Đến Camus, những câu chuyện của ông thực tế và rõ ràng hơn, ông không chỉ mô tả hiện thực phi lý mà còn đưa ra lựa chọn (hay có thể coi là giải pháp), rằng hãy chấp nhận cái phi lý, hòa hợp với cái phi lý giống như cách mà Meursault đã giác ngộ, rồi ta sẽ có thể như anh ta cảm thấy hạnh phúc giữa chốn hung tàn.

Tạm kết, chính những biến động trong dòng chảy lịch sử của các quốc gia phương Tây cuối kỷ 19 đầu thế kỷ 20, sự tái sinh tư tưởng phi lý là một điều tất yếu. Nhưng mãi cho đến khi cái phi lý được Franz Kafka đưa vào văn chương như một hiện tượng đời sống văn học mới thì những nỗi đau, hoang mang, vô vọng của con người thời đại mới thực sự hiện nguyên hình trong việc truy tìm “cái phi lý của cuộc đời”. Và tiếp theo phát súng đó, nhiều nhà văn hiện đại sau này đã phát triển mạnh mẽ tư tưởng phi lý trong triết học và văn chương, thúc đẩy nó trở nên sáng chói hơn nửa thế kỷ 20. Trong đó, Camus được xem là một trong các học giả uyên bác chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Kafka và tiếp tục đường hướng truy tìm “cái phi lý của cuộc đời” để rồi ông đã đưa ra một nhận định mang tầm triết học và cũng được thể hiện rõ ràng trong tác phẩm nổi tiếng Kẻ xa lạ (L'Etranger) về một thái độ chấp nhận cuộc với tất cả sự phi lý của nó, chỉ như vậy, ta mới hiểu rõ chính ta, ta mới làm chủ chính ta và ta không còn bế tắc. Từ đó ta thấy được quá trình cộng hưởng, tiếp ứng của cặp bài trùng vĩ đại trong làng văn chương của Franz Kafka và Albert Camus trên con đường truy tìm sự phi lý của cuộc đời.

Hạ Du

---------------

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Văn Dân (2015). Văn học phi lý - một loại hình phản kháng đặc biệt của chủ nghĩa hiện đại (phần 1/2 ), https://phebinhvanhoc.com.vn/.

[https://phebinhvanhoc.com.vn/van-hoc-phi-ly-mot-loai-hinh-phan-khang-dac-biet-cua -chu-nghia-hien-dai-phan-12/]

2. Franz Kafka, https://vi.wikipedia.org/

[https://vi.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka]

3. Albert Camus, https://en.wikipedia.org/

[https://en.wikipedia.org/wiki/AKafka & Camus by Jeffrey Meyerslbert_Camus]

4. Jeffrey Meyers (2019). Kafka & Camus by Jeffrey Meyers, https://www.thelondonmagazine.org/

[https://www.thelondonmagazine.org/essay-kafka-camus-by-jeffrey-meyers/]