Mỹ học u huyền (Yugen) đến mỹ học bóng tối của Tanizaki

Khác với người Tây phương, ngay từ xa xưa, con người phương Đông đã vô thức gần gũi và hòa thuận với bóng tối. Nó đi vào kiến trúc, tư tưởng, tôn giáo một cách lặng lẽ. Ta dễ dàng nắm bắt bản chất và quy luật của bóng tối, đó là nơi ngự trị sự bất toàn và vô thường. Người phương Đông không cố gắng chống cự để được nhìn thấy, mà ngược lại, họ thành kính, tôn trọng đứng ngoài lề của những hiện tượng huyễn hoặc diệu kỳ. Và kể cả khi họ đối diện hay ngập chìm mình trong bóng tối, một cảm xúc thâm trầm, ưu mỹ tự trong lòng trỗi dậy và thay vì nắm bắt vẻ u huyền khó đoán ấy, con người thay vào đó sẽ đứng lặng và chiêm ngưỡng vẻ đẹp thâm sâu, huyền diệu của bóng tối. Vì thế, nếu phương Tây ghẻ lạnh bóng tối thì ở phương Đông, bóng tối chính là nàng thơ. Cổ nhân phương Đông bao đời không bao giờ xua đuổi bóng tối như kẻ thù truyền kiếp, mà ngược lại, bóng tối chính là người bạn trân quý vĩnh hằng. Đấy cũng chính là tư tưởng nổi bật ngự trị trong quan niệm mỹ học suốt từ thời kì trung đại Nhật Bản, khi mà con người đã phát hiện và bắt gặp được nét đẹp của bóng tối, những cảm xúc tuôn trào trong sự u ẩn và huyền diệu, khiến bóng tối trở thành lý tưởng thẩm mỹ trong thời kì này.

Tuy vậy, vẻ đẹp u huyền đó đã còn là quá khứ khi dường như bóng tối bị đẩy lùi hoàn toàn vào năm 1868 bởi một cường quốc Nhật Bản với trình độ hiện đại hóa thứ nhì thế giới được khai sinh, đồng nghĩa với việc những tư tưởng, mỹ học phương Tây đổ bộ ào ạt vào Nhật Bản, thắp sáng toàn bộ tri thức, văn hóa, cơ sở hạ tầng của nếp sống cũ và phủ xuống toàn bộ ánh sáng khắp mọi ngóc ngách. Vậy ta có dám khẳng định rằng, gần hai thập kỷ nội chiến và bạo loạn, Nhật Bản đã hoàn toàn tái sinh? Có lẽ, sự tái sinh chỉ đúng một phần. Lý do chính bởi sự lột xác ngoạn mục từ một Nhật Bản truyền thống bằng cách khoác lên mình sự hào nhoáng, sáng chói của phương Tây, Nhật Bản đã dần hòa nhập và dấn thân hết mức vào công nghiệp hóa, trở thành một trong những đế quốc cường mạnh và khẳng định vị thế kinh tế, chính trị, quân sự trên toàn thế giới. Nhưng cũng bởi những lớp hào quang sáng choang, sự trác tuyệt của một phần vẻ đẹp truyền thống Nhật Bản gần như biến mất và mờ nhạt trong nhận thức của những con người hiện đại.

Khắp mọi nơi, ta luôn thấy ánh sáng bao quanh cùng ý thức đề cao, tôn thờ ánh sáng như sự khởi nguồn của văn minh, đồng minh mạnh nhất và trung thành nhất của con người. Kiến trúc sư Louis Kaln cũng ca tụng: “Mặt trời đã không biết được hết sự tuyệt diệu của mình cho đến khi nó chiếu ánh nắng lên cách tường của một tòa nhà”. Nhưng đó là ý thức phương Tây, nếp sống của người phương Tây. Vậy còn ý thức và nếp sống của người phương Đông? Nơi bóng tối mà ta xem là huyền diệu, linh thiêng, bí ẩn và cuốn hút giờ đang bị xóa vết. Ta dường như tự mình đánh mất vẻ đẹp huyền diệu mà chạy theo sự vĩ đại của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, rồi khi nhìn lại, bản sắc của phương Đông trở nên nhòe mờ và vô vị. Ngay cả tiểu thuyết gia Takebayashi Musoan, người dành phần lớn tình yêu cho Pháp, một đất nước hào nhoáng ở phương Tây nhưng khi rời Paris trở về Nhật, ông vô cùng kinh ngạc trước khung cảnh Nhật Bản hiện tại, một đất nước hoang phí điện thuộc hạng nhất nhì thế giới trong việc thắp sáng mọi thứ. Đó là chưa kể đến, ánh sáng quá rực rỡ làm tê liệt con người đến nỗi chính vẻ đẹp bóng tối trong bản sắc dân tộc lâu đời xưa kia cũng bị xóa sạch và trở nên lãnh cảm với bóng tối.

Hơn ai hết, những người trí thức, nghệ sĩ với sự thấu cảm nồng nàn về dân tộc cũng chính là những người lo lắng nhất về nguy cơ đánh mất bản sắc dân tộc trong công cuộc canh tân. Họ ngưỡng mộ vẻ đẹp mới lạ, hào nhoáng nhưng không bao giờ có thể đánh mất đi vẻ đẹp truyền thống dân tộc. Giống với các nhà văn đương thời, Tanizaki Junichiro – tiểu thuyết gia có tầm ảnh hưởng lớn với văn học thế kỉ XX cũng là chứng nhân lịch sử giữa sự chuyển lưu vĩ đại của Nhật Bản, người từng mê đắm lối sống phương Tây và trở về lại với truyền thống văn hóa Nhật Bản. Tanizaki đã bao lần phát hiện sự suy tàn của một phạm trù mỹ học truyền thống đã từng là cội nguồn và cũng là người đầu tiên, ông đã định danh nên một dòng mỹ học đã cũ trở nên toàn bích hơn, mỹ học bóng tối, một vẻ đẹp đặc trưng với phương Đông nói chung và Nhật Bản nói riêng.

Mỹ học bóng tối của Tanizaki được ông thể hiện qua cuốn sách với tựa đề “Ca tụng bóng tối” xuất bản vào năm 1933. Đây không phải là một cuốn sách lí luận văn học, “Ca tụng bóng tối” là một cuốn tản văn của Tanizaki về nhiều khía cạnh đặc thù trong văn hóa Nhật Bản như quan điểm thẩm mỹ về kiến trúc, kịch nghệ, ẩm thực,…mà ở mỗi loại hình, Tanizaki sẽ tìm về bóng tối và thêm nhiều lần nữa, ông lại bao phủ tâm trí ta một sự bí ẩn, quyến rũ của của một chốn u huyền luôn hiển hiện xung quanh cuộc sống. Từ những bức tường gỗ tinh vi nổi những thớ gân, tiếng côn trùng rỉ rả trong sự âm u, những hốc tường chứa đựng cả chiều sâu bóng tối, từng phần da thịt thập thò trong ống tay áo của nghệ nhân kịch No càng tăng thêm tính mỹ cảm cực mạnh cho những người thưởng thức,…Hay những lý giải thú vị của hai thiên hướng khác nhau của những người phương Đông và phương Tây trong việc tìm đến vẻ đẹp của bóng tối và ánh sáng trong văn hóa dân gian truyền thống.

Xuyên suốt cuốn sách, ông luôn gán mình là những thế hệ người đã quá vãng trước nhịp độ phát triển không ngừng của đất nước, nhưng gừng càng già càng cay, cũng chính những con người quá vãng mới thấu suốt mọi trắng đen của cuộc đời, nơi chói sáng nhất và cũng nơi thâm sâu nhất. Tanizaki đã rảo bước qua rất nhiều tầng vỉa trong cuộc sống như việc một con người hiện đại đang cố dung hòa nét kiến trúc hợp thời theo lối Tây phương nhưng cũng rất cố gắng gìn giữ khoái cảm đặc thù dân tộc từ những mảng sáng tối trong các thiết kế quen thuộc từ đèn điện, lò sưởi, nhà vệ sinh,…cho đến những tông màu đặc thù của văn hóa phương Tây và phương Đông qua những tờ giấy hay những bộ đồ ăn bằng sơn mài và cả những trang phục kịch No, sân khấu biểu diễn kịch No khác biệt dưới bóng tối gợi nhắc nên một vẻ đẹp huyền bí hay dưới những ánh đèn điện quá hiển lộ,…Tất cả những đặc thù trong những loại hình nghệ thuật, văn hóa, đời sống đều được Tanizaki phân tích trong việc sóng đôi ánh sáng và bóng tối, để chứng minh rằng khung cảnh, sự vật không phải lúc nào cũng đẹp đẽ, tinh tế khi trần trụi trong ánh sáng, mà sự lột tả chiều sâu của vẻ đẹp đôi khi buộc mình phải ẩn khuất trong bóng tối. Đó mới chỉ là vẻ đẹp thiên về một chiều, hơn cả thế, việc Tanizaki ghép đôi ánh sáng và bóng tối không chỉ lý luận giành lại công bằng cho vẻ đẹp bóng tối mà còn thức tỉnh sự khéo léo trong thiết kế sáng tối nhằm tôn lên vẻ đẹp hài hòa của mọi khoảnh khắc trong đời sống.

Với một cuốn sách nhỏ được xuất bản lần đầu vào năm 1933, cuốn tản văn “Ca tụng bóng tối” của Tanizaki Junichiro đã hoàn toàn cứu rỗi lấy một phạm trù mỹ học truyền thống Nhật Bản, thức tỉnh sự vô cảm của dân tộc mình trước văn hóa cội nguồn và khẳng định được văn hóa truyền thống trác tuyệt phương Đông bằng chính những lời ca ngợi bóng tối. Và như một lời tuyên ngôn cho phong cách nghệ thuật của mình, Tanizaki đã kết thúc cuốn sách bằng một phương châm: “Tôi ý thức được và biết ơn những ích lợi của thời đại. […] Nhưng chúng ta phải chấp nhận một điều rằng nếu chúng ta còn là người da vàng thì sự mất mát mà chúng ta đã cam chịu sẽ không thể bù đắp được. Tôi viết tất cả những điều này vì tôi nghĩ rằng có lẽ vẫn còn ở đâu đó, có thể là trong văn chương hay nghệ thuật, chúng ta có thể cứu giữ lại điều gì đó. Tôi sẽ giữ lại ít ra trong văn chương cái thế giới của bóng tối mà chúng ta đang đánh mất. Trong tòa lâu đài của văn học, tôi sẽ xây mái chìa thật sâu và các bức tường thật tối, tôi sẽ đẩy lùi và trong bóng tối những thứ nhô ra quá rõ, tôi sẽ lột hết những trang trí vô ích. Tôi không yêu cầu làm điều này ở tất cả mọi nơi, nhưng ít ra có lẽ chúng ta được phép có ít nhất một lâu đài nơi mà chúng ta có thể tắt hết đèn điện và thử xem hông có chúng thì sẽ như thế nào”.[KTS.Trịnh Thùy Dương dịch, 2014, tr.72]

Dù cho “Ca ngợi bóng tối” của Tanizaki không hề đề cập đến lĩnh vực văn chương, nhưng đúng với tôn chỉ mà ông đã khẳng định, văn chương của Tanizaki Junichiro chính là nơi bảo lưu và phát triển vẻ đẹp bóng tối. Một thế giới nghệ thuật mà ở đó, Tanizaki đã khuếch đại hết mức sự bí ẩn, thu hút trong những chốn thâm sâu cả trong tâm thức lẫn cuộc đời chỉ khi bước vào trong bóng tối, ta mới cảm nhận rõ những dư ba, chân như của vẻ đẹp vạn vật mà chỉ có thể được phơi trần từ trong bóng tối.

Hạ Du