MỸ HỌC YUGEN TRONG QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT NHẬT BẢN

Cho đến nay, nền văn hóa Nhật Bản đã khẳng định sự ảnh hưởng và sức thu hút vô cùng lớn đến với nền nghệ thuật nhân loại. Gánh trên mình những bất lợi về địa hình, khí hậu, thiên nhiên, nơi chịu đựng và nếm trải trăm ngàn nỗi mất mát, Nhật Bản kiên cường, sắc sảo đến mức họ vẫn phát hiện, bồi đắp và xây dựng nên bề dày văn hóa bản địa hết sức độc đáo cả về tư tưởng, nghệ thuật. Có thể ví von rằng, Nhật Bản như một con phượng hoàng lửa tái sinh từ đống tro tàn và chấn hưng nên một Nhật Bản phồn thịnh đến mức ngỡ ngàng. Từ đó, ta liệu hỏi, cội nguồn nào cho sức sống mãnh liệt cư ngụ trong hàng triệu con người Nhật Bản. Câu trả lời có thể dung dị nhưng cũng đầy phức tạp hơn, hãy nhìn nếp sống người Nhật, nơi được tạo tác từ những dòng hải lưu đối nghịch. Đơn cử, người Nhật khai sinh và thấm nhuần tinh thần võ sĩ đạo, nhưng mặt khác họ lại dạy chúng ta cách thưởng thức và tận hưởng cuộc sống từ những điều nhỏ bé, tinh vi như cánh hoa đào rơi, vầng trăng mọc, tiếng côn trùng kêu. Người Nhật bản dung dưỡng tâm hồn mình bằng những nét đẹp đơn sơ, nguyên thủy nhưng trường tồn. Con người Nhật Bản dần tạo nên đức tính say mê cái đẹp, họ tìm ra cho mình những quan niệm mỹ học đặc biệt, đặc sắc mà ta chỉ có thể thấy ở Nhật Bản. Và như một suối nguồn tươi mát bất tận, những cảm thức thẩm mỹ đó xuôi dòng và hòa mình vào văn chương. Từ đây, soi chiếu qua lăng kính của nền mỹ học và văn học, con người và vạn vật của tinh thần phương Đông nói chung, Nhật Bản nói riêng đều được phản ánh những nét đẹp vừa hư vừa thực, vừa xa lạ vừa gần gũi, vừa phong phú nhưng cũng vừa sâu sắc.

Bàn về mỹ học bóng tối, đây là một tư tưởng, thuật ngữ, quan niệm được đề xuất lần đầu tiên bởi nhà văn Nhật Bản Junichiro Tanizaki trong cuốn sách có tựa đề Ca tụng bóng tối vào năm 1933. Nhưng chỉ đến khi Ca tụng bóng tối được được xuất bản bằng tiếng Anh lần đầu tiên vào năm 1977 và được một nhà kiến trúc sư trứ danh viết lời bạt thì thuật ngữ “mỹ học bóng tối” mới được biết đến rộng rãi. Việc xuất hiện một quan niệm mỹ học mới đặt để bên cạnh mỹ học ánh sáng thuần túy của phương Tây, một lần nữa, các học giả nổi tiếng của phương Tây đã có những nhìn nhận xác đáng về phạm trù mỹ học cùng nhiều lời ca ngợi, tái khẳng định về một quan niệm thẩm mỹ tưởng mới nhưng cũ. Cho đến nay, mỹ học bóng tối xác lập được vai trò quan trọng trong các lĩnh vực nghệ thuật, đặc biệt là văn học, nơi mà ông đã cố gắng lưu giữ lại phần mỹ học phương Đông gần như bị đánh mất trong xã hội bấy giờ.

Từ khởi nguồn Yugen tại xứ sở mặt trời mọc, ta có thể hình dung rằng, ngay từ xa xưa, khoảng thế kỉ thứ VI, con người Nhật Bản đã mang trong mình phong thái giản dị (侘び wabi) và tĩnh lặng (寂び sabi) của triết lý Phật Giáo. Dần dà, những phong thái này thấm sâu vào cốt cách và trở thành một trong những khái niệm đạo đức và mỹ học về sự thanh nhàn ẩn chứa trong những điều đơn giản, và đôi khi, những tầng lớp ý nghĩa, giá trị thâm sâu cũng ngự tại những khoảng không đơn sơ, tịch liêu đầy bí ẩn.

Yugen, viết bằng chữ Hán là 幽玄 (âm Hán Việt là “u huyền”). Nghĩa khi chiết tự, yu nghĩa à u uẩn, mờ ảo; gen nghĩa là màu đen, bóng tối. Như vậy, hiểu theo nghĩa chiết tự thì yugen là một thế giới u huyền, thâm trầm, nơi mà con người không thể quan sát và nắm bắt dễ dàng ngay trong cuộc sống thực.

Yugen được biết rộng rãi vào khoảng giữa thế kỷ 12 đến thế kỉ 15 của thời kì Trung đại, nhưng thực tế, từ “yugen” đã xuất hiện lần đầu tiên trong lời tựa bằng chữ Hán của tập thơ Kokinshu do Ki no Yoshimochi viết vào thời kì văn học Heian. Tuy thế, bài viết lại sử dụng yugen để đề cập đến cái hay, cái sâu sắc về ý nghĩa của bài thơ Tanka cổ. Mãi đến thời Kamakura, khái niệm mỹ học u huyền (幽玄 yugen) mới được đề xướng một cách chính thức bởi các nhà thơ waka và tác gia kịch No từ thế kỷ 12 đến thế kỉ 15 thì đó cũng là giai đoạn bóng tối hoàn toàn hiện hữu một cách rõ rệt trong nhận thức và toàn bộ tầm nhìn của con người sống trong thời kỳ chiến quốc: tang tóc, đau thương, hỗn loạn. Tạm không đề cập đến những mất mát, buồn khổ của lịch sử thì ngược lại, chính khoảng thời gian đen tối dày vò bởi những cuộc chiến tranh tàn khốc, máu lửa thì đây cũng là lúc con người Nhật Bản phát hiện và định danh nên một loại mỹ cảm mà vẻ như nó đã được cấu thành trọn vẹn trong nhận thức mỹ học trong giai đoạn trung đại Nhật Bản.

Từ đây, yugen trở thành một khái niệm không thể thiếu của thơ waka và đặc trưng của thể loại kịch truyền thống No. Đầu tiên là thể thơ waka. Đây là một trong những thể loại thơ truyền thống được các nhà thơ Nhật Bản đặc biệt yêu thích. Và lúc bấy giờ, các nhà thơ làm về thể waka này đã cố gắng đi tìm phương thức miêu tả mới: “để đặt đến chiều sâu u huyền, đày dư âm, đa nghĩa là một không khí diễm lệ. Phương thức đó là gây liên tưởng và dùng biểu tượng” [Nhật chiêu, 2015, tr.126]. Sở dĩ yugen được biến hóa trở thành một phần cốt yếu của thơ cũng bởi thể loại này đề cao sự biểu cảm xúc thâm tình, tuyệt diệu mà không quá hiển lộ, ngược lại chúng phải được gợi lên một cách cực tinh tế, đến mức không cần dùng từ ngữ hoặc hình thức phải cực kì tinh gọn, không thừa thãi. Ví như “không tả biển mà vẫn thấy sóng lớn, không tả núi cao mà vẫn thấy núi nhấp nhô”.

Do đó, cái tình của thơ waka chỉ có thể được truyền tải thông qua uyển ngữ để có thể thả vào cái khoảng trống hoàn hảo ấy những dư tình thâm diệu sau đó. Cũng chính vì vậy, vào khoảng thế kỉ 12, yugen được đồng nhất với khái niệm “dư tình” và khoác trên mình nét nghĩa của sự u huyền. Đến khoảng thế kỉ 13, 14, tác gia kịch No Zeami đã khái niệm yugen theo một nghĩa mới cao quý hơn, đó là yugen thể hiện cái vẻ đẹp ưu nhã, siêu vượt trần thế. Yugen trở thành giá trị quan của No. No là loại hình nghệ thuật kịch mặt nạ tinh giản chuyển động, bài trừ sự phô trương và đề cao sự tinh tế của trang phục. Bản thân Tanizaki trong cuốn Ca tụng bóng tối cũng đã chỉ ra mỹ cảm của kịch No thông qua lăng kính bóng tối.

Cũng vì thế, người ta thường ví von rằng, xem kịch No cũng chính là để thưởng thức tư tưởng yugen của Nhật Bản. Cũng giống bóng tối, vẻ đẹp của kịch No thường khó nắm bắt mà chỉ có thể ca thán rằng: “Một vẻ đẹp không thể diễn tả bằng lời”. Và cho đến thế kỷ 15, thời kỳ Chiến quốc tại Nhật Bản nổ ra, vô vàn biến động về kinh tế, chính trị đã khiến toàn bộ xã hội Nhật Bản nhuốm đậm màu u thương, tang tóc. Một lần nữa, tư tưởng yugen lại thay xương đổi máu với nội hàm khái niệm là sự u tối, u uất, tĩnh lặng đến đáng thương.

Qua đó, ta thấy được khái niệm yugen biến đổi rất nhiều lần cùng với những bước chân của lịch sử và tâm thức xã hội. Mãi cho đến ngày nay, những khái niệm của yugen trong mỹ học trung đại vẫn tạo được sức ảnh hưởng sâu sắc đến thời sau này. Về sau, các khái niệm then chốt mới của mỹ học Nhật Bản cũng được nuôi dưỡng từ chính khái niệm yugen như như khái niệm wabi (giản dị), sabi (tĩnh lặng).

Hạ Du